1
00:00:00,000 --> 00:00:05,560
Herkese merhabalar yeni bir yayına da hoş geldiniz.

2
00:00:05,560 --> 00:00:14,360
İnternet artık hayatımızın vazgeçilmez bir parçası fakat internette çok fazla miktarda yanlış veya güvenilmez bilgi var.

3
00:00:14,360 --> 00:00:22,720
Ve bizler nasıl güvenilir olanları, bunların arasına seçip bulabiliriz bunu detaylıca bu yayında tartışalım istiyorum.

4
00:00:22,720 --> 00:00:26,200
İsterseniz hiç beklemeden buyurun hemen yayına geçelim.

5
00:00:26,200 --> 00:00:30,680
Bu arada ufak bir hatırlatma yaptığım yayınları beğeniyor ve destek olmak istiyorsanız,

6
00:00:30,680 --> 00:00:38,200
patroen üzerinden bana destek olabilir veya dinlediğiniz platformlardan abone olarak yeni yayınlara anında ulaşabilirsiniz.

7
00:00:38,200 --> 00:00:44,600
Artık dünyada pek çok insan araştırma yapmak için ilk olarak internete başvuruyor.

8
00:00:44,600 --> 00:00:49,680
Hem çok fazla bilgiye ulaşmak hem de bunu çok kısa bir sürede gerçekleştirebilmek,

9
00:00:49,680 --> 00:00:53,200
bize internetin sağladığı velinimler diyebiliriz.

10
00:00:53,200 --> 00:00:58,080
Fakat her güzel şeyini yazık ki bir takım kötü şeyleri de beraberinde getiriyor.

11
00:00:58,080 --> 00:01:03,640
Sahte haberler ve yanlış bilgilendirmeler internetin en büyük dezavantajlarından bir tanesi.

12
00:01:03,640 --> 00:01:08,520
Peki, niçin bu kadar çok yanlış bilgi ve içerik internette kol geziyor?

13
00:01:08,520 --> 00:01:13,760
Bunun aslında birinci sebebi para, ikinci sebebi ise insanları yönlendirebilmek.

14
00:01:13,760 --> 00:01:16,440
İnternet reklamlar sayesinde çalışan bir olgu.

15
00:01:16,440 --> 00:01:22,480
Hayatımızda televizyon olduğu dönemde televizyon kanallarının en büyük gelir kaynağı reklamlardı.

16
00:01:22,480 --> 00:01:26,680
İnternetin hayatımıza girişiyle aslında aynı sistem devam etti.

17
00:01:26,680 --> 00:01:35,840
Fakat yayınlanan içeriklerde ve reklamlarda uygulanan denetleyici bir yaptırım internetteki çoğu platformlarda şu an mevcut değil.

18
00:01:35,840 --> 00:01:39,840
Peki bu sahte haberler neler, bu bilgi kirledikleri neler?

19
00:01:39,840 --> 00:01:41,240
Gelin bir bunlara bakalım.

20
00:01:41,240 --> 00:01:47,240
Sahte haberler gerçek gibi görünmek için genellikle sosyal medya platformlarını tercih ediyorlar.

21
00:01:47,240 --> 00:01:55,240
Kuruluşlar, siyasi gruplar ve haber gibi görünen çeşitli reklamlarda aynı şekilde kullanıcıları hedef alıyor.

22
00:01:55,240 --> 00:02:03,360
Bazen de kasıtlı olarak bilgisayar korsanları tarafından botlar oluşturularak veya bir takım yazılımlar aracılığıyla

23
00:02:03,360 --> 00:02:08,440
hiçbir gerçeğe dayanmayan bilgiler internette bir anda gündeme oturalar biliyor.

24
00:02:08,440 --> 00:02:12,400
Aslında buna sebebiyet veren en büyük etken bilgisayar korsanları değil.

25
00:02:12,400 --> 00:02:18,840
Tabii ki insanların her zaman ilk olarak negatif olan içeriklere ilgi duymasından kaynaklanıyor.

26
00:02:18,840 --> 00:02:26,400
Bu psikolojik olarak da hayatımızda yaşadığımız negatif olaylar her zaman olumlu olaylara göre daha fazla etkileye atır.

27
00:02:26,400 --> 00:02:32,680
O yüzden bu tarz ses getiren negatif haberler çok sayıda insan tarafından ilgi görüyor.

28
00:02:32,680 --> 00:02:39,320
Doğum haberi mesela böyle hemen anında duyulmazken ölüm haberleri her zaman tez duyulur

29
00:02:39,320 --> 00:02:45,760
ve bu negatif olayların çok hızlı yayılmasının aslında bir ismi var.

30
00:02:45,760 --> 00:02:51,560
İngilizce de echo chamber olarak alındırılıyor bu kavramı yani Türkçe çevirecek olursak

31
00:02:51,560 --> 00:02:54,560
yankı odası şeklinde çevirilebilir.

32
00:02:54,560 --> 00:03:02,640
Yankı odası insanların ilgisini çekip paylaşmasını teşvik eden bilgisayar algoritmalarına verilen isim.

33
00:03:03,640 --> 00:03:09,000
Yetişkin bireyler için belki bu tarz sahte bilgi ve haberleri ayırt edebilmek söz konusu olabilirken

34
00:03:09,000 --> 00:03:14,560
bu durum çocuklar ve gençler için ne yazık ki pek de iç açıcı gözükmüyor.

35
00:03:14,560 --> 00:03:19,200
National Literacy Entras Kurumu'nun yapmış olduğu araştırmaya göre

36
00:03:19,200 --> 00:03:28,000
yaşları 12 ila 15 arasında olan çocukların haber kaynağı olarak gördüğü ilk platform sosyal medya platformlarıymış

37
00:03:28,000 --> 00:03:36,280
aynı zamanda okul çağında olan çocukların sadece %2'si gerçek ve sahte haberleri birbirinden ayırabiliyor.

38
00:03:36,280 --> 00:03:42,840
Bu oldukça detaylı bir rapor eğer bu raporunda tamamını okumak isterseniz linkin açıklamalar bölümüne bıraktım.

39
00:03:42,840 --> 00:03:47,840
Peki sahte bilgi ve haberler hayatlarımızda neleri değiştirdi?

40
00:03:47,840 --> 00:03:49,200
Bir de bunlara bakalım.

41
00:03:49,200 --> 00:03:54,680
İngilizce de viral kelimesi şu an çok iş tarafına aslında Türkçede de kullanıyor bu.

42
00:03:54,680 --> 00:04:00,880
Fakat bu Fransız Cekökenli ve Türkçe karşılığı virüs kaynaklı olan anlamına geliyor.

43
00:04:00,880 --> 00:04:08,120
Yani virüs gibi yayılan bu haberlerin dünya tarihinde neleri değiştirdiğinde araştırmış olan bir kurum var.

44
00:04:08,120 --> 00:04:12,280
ISFC açılımı da International Center of Journalist.

45
00:04:12,280 --> 00:04:15,480
Bu kurum bununla ilgili çok detaylı bir rapor yayınladı.

46
00:04:15,480 --> 00:04:21,280
Bu rapor 1450'den bugüne kadar sahte haberlerin neleri sebep olduğunu açıklıyor.

47
00:04:21,280 --> 00:04:24,800
Örneğin bu raporun içinde 2003-2011 Irak savaşı,

48
00:04:24,800 --> 00:04:31,760
2011-Suriye İç Savaşı, 2016 yılında Donald Trump'ın seçildiği başkanlık seçimleri,

49
00:04:31,760 --> 00:04:35,280
2018 yılında Cambridge Analytica Skandalı.

50
00:04:35,280 --> 00:04:37,840
Bunlardan en çok öne çıkanları.

51
00:04:37,840 --> 00:04:38,760
Bu da aynı şekilde.

52
00:04:38,760 --> 00:04:47,720
Çok uzun ve detaylı bir rapor ve insanların karar verme algısını bu tarz haberler inanılmaz büyük miktarda etkiliyor.

53
00:04:47,720 --> 00:04:55,760
Eğer bu sahte haberlerin neleri sebep olduğu raporunda okumak isterseniz onun da linkini bırakıyorum.

54
00:04:55,760 --> 00:05:02,560
Ve bu tarz sahte bilgi ve haberler tabii ki sadece insanları yönlendirmek için değil,

55
00:05:02,560 --> 00:05:08,560
bir de karamacı güden firmalar ve insanlar tarafından oldukça sık uygulanan bir yöntem.

56
00:05:08,560 --> 00:05:13,560
Benim yaş grubumda olan ve 1990'dan önce doğmuş olan insanlar büyük ihtimalle

57
00:05:13,560 --> 00:05:19,560
2007 yılında gitti gidiyorum viral marketing stratejisiyle yayınladı.

58
00:05:19,560 --> 00:05:21,160
Reklama hatırlayacaktır.

59
00:05:21,160 --> 00:05:25,320
Yani viral marketing virüs kaynaklı pazarlama diyebiliriz aslında buna.

60
00:05:25,320 --> 00:05:29,960
Bu reklamda eski sevgilisi Mert'ten intikam alan Fulya adlı İzmirli bir genç,

61
00:05:29,960 --> 00:05:38,400
Mert'in kendisine kalın eşyalarını içerisinde böyle sevgilisinin resimlerinin olduğu fotoğraf makinesi gibi eşyaları açık arttırma ilası attığı

62
00:05:38,400 --> 00:05:41,960
bir senaryo üzerine kurulmuş bir reklam kampanyasıydı bu.

63
00:05:41,960 --> 00:05:46,960
Bu tarz pazarlama stratejileri aslında çok fazla uygulanıyor fakat buradaki en kötü kısım

64
00:05:46,960 --> 00:05:53,960
Milliyet ve sabah gibi gazeteleri bu bilgileri süzmeden haber stelerinde ve gazetelerinde yer vermesiyle

65
00:05:53,960 --> 00:05:57,960
aynı şekilde show tv'de ana haber bülteninde bu habere yer verdi.

66
00:05:57,960 --> 00:06:03,960
Şu an internette yaralan her bilgiyi bir doğruluk filtresine geçirmek tabii ki zor olabilir.

67
00:06:03,960 --> 00:06:09,960
Fakat böyle gazete ve televizyon gibi önemli medya araçlarının dahi bilgi doğruluğunu

68
00:06:09,960 --> 00:06:17,960
çok fazla gözetmeden yayınlaması bu tarz kurumları olan güvenin de tekrar sorgulanmasını gerektiriyor.

69
00:06:17,960 --> 00:06:19,960
Peki çözüm ne?

70
00:06:19,960 --> 00:06:28,960
Çözümü üretebilecek olan sadece bizleriz eriştiğimiz bilgilerin güvenin öylediğini ancak bizler teyit edebiliriz.

71
00:06:28,960 --> 00:06:37,960
Bunun için de uygulayabileceğimiz en etkili dört yöntem şu şekilde ilk olarak bilgileri ulaştığınız web site'nin alan adını kontrol edin.

72
00:06:37,960 --> 00:06:44,960
Domain adresi bizlere kullandığımız web sesli ilgili ilk bilgiyi veriyor.

73
00:06:44,960 --> 00:06:48,960
Örneğin nokta edu edikasyon olan üç harfinle geliyor.

74
00:06:48,960 --> 00:06:55,960
Türkçe çevirirsek eğitici kelimesinden gelen ve genellikle üniversite ve eğitim kurumlarının kullandığı alanı adı.

75
00:06:55,960 --> 00:06:57,960
Nokta go government'tan geliyor.

76
00:06:57,960 --> 00:07:02,960
Hükümet ve resmi devlet kuruluşlarının genellikle kullandığı alanı adı bunlar.

77
00:07:02,960 --> 00:07:11,960
Nokta org organizasyondan geliyor. Organizasyonlar ve kâramacı gütmeyen işletmeler genellikle bu alan adını tercih ediyorlar.

78
00:07:11,960 --> 00:07:16,960
Nokta.com ise commercial'dan gelen yani ticari kelimesinden geliyor.

79
00:07:16,960 --> 00:07:20,960
Ve kâramacı güden işletmelerin kullandığı alan adı genellikle.

80
00:07:20,960 --> 00:07:25,960
Tabi bu alan adlarında çoğu firma artık alabiliyor, değiştirebiliyor.

81
00:07:25,960 --> 00:07:28,960
Her zaman bu şekilde devam etmiyor.

82
00:07:28,960 --> 00:07:39,960
Ama en azından nokta go ve nokta edu web siteleri genellikle diğer web sitelerine göre biraz daha doğruluğu teyit edilebilir.

83
00:07:39,960 --> 00:07:43,960
Biraz daha referanslıları olan web siteler oluyor genellikle.

84
00:07:43,960 --> 00:07:49,960
İkinci olarak yapabileceğiniz şey ise Ureli adresini kontrol etmek.

85
00:07:49,960 --> 00:07:52,960
Ureli adresini kontrol edebileceğiniz araçlar internette mevcut.

86
00:07:52,960 --> 00:08:02,960
Alan adının ne zaman alındığı web sitenin güvenilirliği, kayıt olduğu şehir ve benzeri gibi bir çok bilgi bu araçlar sayesinde görebilirsiniz.

87
00:08:02,960 --> 00:08:09,960
Bu araçlar özellikle daha önce alışveriş yapmadığınız web sitelerini denetlemek için oldukça yararlı.

88
00:08:09,960 --> 00:08:15,960
Benim kullandığım Ureli denetleme aracında linkini açıklamalar bölümünde bıraktım, gözletebilirsiniz.

89
00:08:15,960 --> 00:08:27,960
Ulaştığınız web sitesinin de bu bilgiyi paylaşan kişinin kim olduğu, bu bilginin ne zaman yayınlandığı ve bu içeri oluşturan kişinin referans ve alıntılarında nereden geldiğine dikkat etmelisiniz.

90
00:08:27,960 --> 00:08:33,960
Şahsi görüşten çok bilimsel verilere dayalı bilgileri ulaşmaya da özen göstermelisiniz.

91
00:08:33,960 --> 00:08:45,960
Ve ben de özellikle bu yaptığım yayınlarda referansları vermemin, kaynakçaları göstermemiz sebebi aslında insanların bu bilgileri tekrardan kendilerince kontrol etmesi.

92
00:08:45,960 --> 00:08:52,960
Çünkü ben de bu esnada belki yanlış bir bilgi verebilirim, belki kendi perspektifimi ekleyerek bir şey aktarabilirim.

93
00:08:52,960 --> 00:08:59,960
Yani her insanın bir yayını, bir içeriği tüketdikten sonraki bakış açısı yaptığı çıkarımlar farklıdır.

94
00:08:59,960 --> 00:09:12,960
O yüzden tükettiğiniz içerik ne olursa olsun, bilgi ulaştığınız platform neresi olursa olsun, bu bilgilerin nereden geldiğini, referansların neler olduğuna dikkat etmek oldukça önemli bence.

95
00:09:12,960 --> 00:09:20,960
Gelelim, dördüncü olarak yapabileceğiniz en önemli şey, kitapları her zaman birinci kaynağınız olarak kullanmak.

96
00:09:20,960 --> 00:09:34,960
Kitaplar aslında belirli yayın filtrelerinden sonra bizlere ulaşan kaynaklar genellikle fakat kitabı hazırlayan kişinin de o alanda uzman biri olup olmadığı, ne gibi kaynakçaları kullandığı oldukça önemli.

97
00:09:34,960 --> 00:09:41,960
Ben ailem ziyaret etmeye gittim yakın zaman önce ve lise zamanında okumuş olduğum bir kitabı denk geldim.

98
00:09:41,960 --> 00:10:00,960
Yani o adam da yaklaşık yani neredeyse 15 sene önceki aslında benim ilgi çekici buldu. Bu kitabı ben tekrar okumak istedim fakat kitabı tekrar okuyunca kitabın hiçbir veriye dayanmayan tamamen insanları böyle birazcık motive etmek üzerine kurulu bir kitap olmuş olduğunu fark ettim.

99
00:10:00,960 --> 00:10:16,960
Şimdi kitabın ismini açıklamak belki çok doğru olmaz fakat içerisinde yani şöyle bilgiler vardı işte Sezen Aksu'nun şarkısı bile bunu söylüyor o yüzden siz de bu şekilde davranmalısınız gibi veri yerine şarkı sözünü referans gösteren bir kitapta.

100
00:10:16,960 --> 00:10:22,960
Ve bu Türkiye'de döneminin en çok satılan kişisel gelişim kitabıydı.

101
00:10:22,960 --> 00:10:31,960
Kendinizi motive etmek için tabii ki böyle içerikler tüketmekte hiçbir sorun yok fakat bunların çok eğitici kitaplar olduğunda söylemek açıkçası zor.

102
00:10:31,960 --> 00:10:36,960
Örneğin Jim Collins'ın yazmış olduğu Good to Great kitabı ben bu kitaptan sürekli bahsediyorum.

103
00:10:36,960 --> 00:10:51,960
İyiden mükemmel kitabı. Hani bu tarz böyle diğer kaynaklarla kıyasalımda bu kitap çok daha eğitici bir kitap çünkü bu kitabın iki bir akademik insanlar çoğu firmaların verilerini analiz etmek için bütün bu firmalarla firmalarla.

104
00:10:51,960 --> 00:11:01,960
Firmalarla firmaların çalışanlarıyla yüz binler de saatlik görüşmeler yapıp ve bu işin sonunda elde ettikleri verileri bir araya getirerek bu kitabı oluşturmuşlar.

105
00:11:01,960 --> 00:11:07,960
Öte yandan şarkı sözünü referans gösteren kişisel gelişim kitapları da piyasada mevcut.

106
00:11:07,960 --> 00:11:14,960
Bu tarz kaynakları araştırıp bulmak ve sürekli olarak sorgulamak oldukça önemli.

107
00:11:14,960 --> 00:11:28,960
Ve devam edelim başka yapabileceğiniz neler var? Çapraz kontrol yapmak araştırdığınız konuyu sadece bir kaynaktan değil birden fazla kaynaktan araştırmak ve sorgulamak sizlere daha geniş bir bakış serisi sağlayacaktır.

108
00:11:28,960 --> 00:11:32,960
Ve bilginin de güvenidirliğini sorgulamanıza yardımcı olacaktır.

109
00:11:32,960 --> 00:11:43,960
Benim de yapmış olduğum yayınlarda her ne kadar güvenilir kaynaklardan bilgileri alıp filtreleyip sizleri ulaştırmaya çalışsam da bazı yanlışlar tabi ki yayın başına bahsetme gibi olabilir.

110
00:11:43,960 --> 00:11:54,960
O yüzden sürekli olarak tükettiğiniz bilgileri hangi platformlardan gelirse gelsin başka kaynaklardan da kontrol etmeye çalışın kesinlikle.

111
00:11:54,960 --> 00:11:59,960
İnternetteki bilgileri ulaşabilmek için çoğu insanın aslında başvurdu kaynak, Google.

112
00:11:59,960 --> 00:12:03,960
Yaptığınız aramaya göre de Google biraz ön yargılı bir araç.

113
00:12:03,960 --> 00:12:12,960
Özellikle Gmail hesabınızla giriş yaptığınızda sizin geçmişteki aramalarınızı analiz ederek size özel bir aramı sonucu yaratıyor.

114
00:12:12,960 --> 00:12:18,960
Aynı zamanda arama yaptığınız bölgeye ve zamana göre önünüze gelen sonuçlarda değişiyor.

115
00:12:18,960 --> 00:12:29,960
Örneğin şu an Google'da sosyal medya bizlere zarar veriyor mu şeklinde bir arama yaparsanız sosyal medyanın zararları ile alakalı sonuçlar sadece önünüze gelecektir.

116
00:12:29,960 --> 00:12:42,960
Onun yerine şöyle bir soru sorarsınız sosyal medyanın bize sağladığı yararlar şeklinde bir arama yaparsanız sadece sosyal medyanın olumlu kısımlarıyla alakalı sonuçları Google size sunacaktır.

117
00:12:42,960 --> 00:12:51,960
Eğer bu konuyu araştırıyorsanız sosyal medyanın etkileri olarak arama kalsınlar sizlere her iki bakış açısını da sunacaktır.

118
00:12:51,960 --> 00:13:12,960
Her iki bakış açısına ayet kaynakları önünüze getirecektir. Bunu yaparken de kullandığınız web tarayıcısında incognito mode veya işte bu private window olarak geçen yani gizli veya işte özel pencere setiniğini kullanarak arama yapmak sizlerinde daha tarafsız bilgilere ulaşmasını sağlayacaktır.

119
00:13:12,960 --> 00:13:23,960
Geçenlerde bir arkadaşımla böyle sayılarının nasıl bulunduğuyla alakalı bir konuyu konuşuyorduk. Bu konuşma sırasında aklıma 2007 yılında çekilmiş olan 23 numara filmi geldi.

120
00:13:23,960 --> 00:13:29,960
Bu filmde Jim Carrey dünyadaki her şeyin 23 sayısıyla ilişkili olduğuna inanıyordu.

121
00:13:29,960 --> 00:13:44,960
Hayatındaki ve dünyadaki her şeyin bu numara ile olan ilişkisinde bir şekilde buluyordu aslında bu filmde. İşte dünyanın 23.5 derece eik olması, bilimde, teknolojide, incilde ve müzikte 23 numarası çok fazla yer alıyor.

122
00:13:44,960 --> 00:13:52,960
Fakat filmin sonunda insan bir şey odaklandığında onunla ilgili olan her şeyi bir araya getirmeye başarıyor.

123
00:13:52,960 --> 00:14:02,960
Bu şekilde açıklamışlardı eğer örneğin bir araba markasının tanıtımını böyle yakın zamanda izlediyseniz trafikte çok fazla sayıda bu arabayı görmeye başlarsınız.

124
00:14:02,960 --> 00:14:11,960
Ve bu bir tesadüf değildir çünkü beyniniz 100.000'lerce araba arasında bu arabayı ayırt edip dikkatenizi oraya toplayabiliyor.

125
00:14:11,960 --> 00:14:23,960
Bu yüzden bu konuda tarafız olmak istiyorsanız her zaman o konu hakkında farklı görüşlerde değerlendirmek oldukça önemli. Daha önceki yayınlarda bahsetmiş olduğum bir belgesel var aslında.

126
00:14:23,960 --> 00:14:32,960
The Social Dilem Am bu Netflix'e bir belgesel. Vaktiniz olursa izlemenizi tavsiye ederim. Bu konuları çok iyi ele almış bir belgesel bence.

127
00:14:32,960 --> 00:14:46,960
Ve bugün de bu yayının sonuna gelmiş bulunuyoruz. Umarım bugün de sizlere faydalı bilgiler sunabilmişimdir. Bu arada tüm yayının yazılım etnine ve yayında kullandığım kaynaklara açıklamalar bölümünden ulaşabilirsiniz.

128
00:14:46,960 --> 00:15:03,960
En kısa sürede başka yayınlarda görüşmek üzere kendinize çok iyi bakın hoşçakalın.